ختم دادرسی در لغت به معنای به داد کسی رسیدن و به دادخواهی دادخواه رسیدگی کردن است جهت دریافت مشاوره حقوقی رایگان با وکلا برجسته با شماره ۰۹۱۲۲۳۰۲۳۰۲ تماس حاصل فرمائید.
ختم دادرسی چیست؟
در لغت به معنای به پایان رساندن چیزی یا کاری، پایان دادن و تمام کردن بوده .
مقطعی از دادرسی است. این مقطع از دادرسی طبق ماده ۲۹۵ قانون آیین دادرسی مدنی، زمانی محقق میشود که دادگاه تمامی رسیدگیها و اقدامات خود را انجام داده و برای صدور رای قاطع آمادگی داشته باشد.
بر اساس این ماده، پس از اعلام در صورت امکان، دادگاه در همان جلسه انشای رأی کرده و به اصحاب دعوا اعلام میکند. در غیر این صورت حداکثر ظرف یک هفته انشا و اعلام رأی میکند.
در نتیجه دادرسی در صورتی ختم (تمام) میشود که صدور رای قاطع، نهتنها مستلزم هیچگونه رسیدگی یا اقدام دیگری نیست بلکه نتایج اقدامات و رسیدگیهای قبلی دادگاه نیز مشخص شده و در پرونده موجود است.
تـفسیر مـاده ۲۹۵ قانـون آیین دادرسـی مدنـی
پس از اعلام ختم دادرسی در صورت امکان دادگاه در همان جلسه انشای رای نموده و به اصحاب دعوا اعلام مینماید در غیر این صورت حداکثر ظرف یک هفته انشاء و اعلام رای میکند.
چنانچه پس از اعلام ختم دادرسی، دادگاه بخواهد انشای رای را یک هفته به تاخیر اندازد، طرح ادعای جدید در این مهلت امکانپذیر نیست. نه تنها ماده ۲۹۵ بلکه اصل مقرر در صدر ماده ۳۶۲ قانون آیین دادرسی مدنی این نظر را تقویت مینماید.
در حقیقت، چون طرح ادعای جدید حتی در مرحله تجدیدنظر ممنوع است و دادرسی نخستین نیز خاتمه یافته، به طریق اولی، پس از اعلام ختم دادرسی در مرحله نخستین نیز قابل پذیرش نخواهد بود.
علاوه بر این تجویز طرح ادعای جدید مستلزم رسیدگی به آن و در نتیجه از سرگیری و یا بازگشایی دادرسی است که نیاز به تصریح قانونی دارد.
بنابراین، پس از اعلام ختم دادرسی، پذیرش دلیل جدید و صدور دستور انجام ترتیبات تحقیقی ممنوع است.
اعـلام ختـم دادرسـی
اعلام ختم دادرسی از سوی قاضی دادگاه تنها با مکتوب نمودن عبارت «ختم دادرسی» در پرونده انجام می شود و اعلام ختم دادرسی از سوی دادگاه با اعلام شفاهی به طرفین محقق نمی شود و از تکالیف دادگاه محسوب نمی شود. هرچند اعلام شفاهی به طرفین در صورت حضور بعد از مکتوب شدن عبارت «ختم دادرسی» در پرونده، منعی ندارد.
لازم به ذکر است که عباراتی مانند: ختم مذاکرات، الزاما همان معنای ختم دادرسی را ندارد. به این دلیل که امکان دارد، دادگاه در مقطعی تشخیص دهد که نیاز به مذاکرات نیست اما اقداماتی مانند: استعلام یا نظر کارشناسی لازم است انجام شود که در این صورت ختم دادرسی محقق نشده و در پرونده قید نمی شود.
دادگاه هر زمان که تشخیص دهد، پرونده تکمیل شده است ختم دادرسی را اعلام می کند و تفاوتی ندارد که در زمان دادرسی باشد یا در زمان نظارت و یا در زمان فوق العاده دادرسی باشد، در هر صورت امکان اعلام ختم دادرسی و صدور رای برای دادگاه وجود دارد. دادگاه با آماده بودن پرونده برای صدور رای، ختم دادرسی را اعلام می نماید و مبادرت به صدور رای خواهد کرد.
ختـم رسیـدگی
اصطلاح ختم رسیدگی در مواردی بکار برده شده است که دادرسی به مفهوم دقیق واژه منتفی است. بطور مثال بموجب ماده ۱۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی دادگاه بعد از ایجاد سازش بین طرفین ختم رسیدگی را اعلام نموده و گزارش اصلاحی صادر می نماید، در حقیقیت اگر سازش در دادگاه واقع شود و یا طرفین نسبت به سازش واقع شده در خارج از دادگاه اقرار نمایند، دادگاه تنها براساس ماده ۱۸۴ قانون مزبور، با احراز سازش رسیدگی را ختم و گزارش اصلاحی صادر می نماید، بنابراین در این شرایط دادرسی به مفهوم دقیق واژه انجام نمی شود.
ADL724.COM
DAD724.COM
VAKIL724.COM
البته در عرف قضایی اصطلاح ختم رسیدگی در مفهوم ختم دادرسی نیز بکار می رود. در امور حسبی بدلیل آنکه علی القاعده دادرسی به مفهوم دقیق واژه انجام نمی شود، دادگاه به هرگونه بازجویی و اقدامی که جهت کشف حقیقت لازم است، مبادرت و سپس در طرف دو روز تصمیم خود را اعلام می نماید. در این ارتباط ماده ۲۲ قانون امور حسبی مقرر داشته است: «دادرس پس از تمام شدن بازجویی و رسیدگی، منتهی در ظرف دو روز تصمیم خود را اعلام می نماید.»
تفـاوت میـان ختـم دادرسـی و ختـم رسیـدگی
در سیستم حقوقی ختم دادرسی و ختم رسیدگی دو مرحله مهم و متمایز هستند:
۱-ختم دادرسی : این مرحله زمانی اتفاق میافتد که تمامی فرآیندهای مرتبط با دادرسی، شامل ارائه مستندات، بررسی شواهد، استماع اظهارات شهود و متهمان، و دفاعیات انجام شده است. در این مرحله، قاضی تصمیم نهایی خود را اتخاذ کرده و حکم را صادر میکند.
۲-ختم رسیدگی : این مرحله زمانی اتفاق میافتد که تمامی جلسات مربوط به رسیدگی به یک پرونده پایان یافته است. این ممکن است شامل جلسات مشاوره، جلسات شواهد، جلسات مشورت با کارشناسان و غیره باشد. در این مرحله، تمامی اطلاعات و شواهد مورد نیاز برای اتخاذ تصمیم نهایی توسط قاضی جمعآوری شده است و دادرسی به پایان میرسد.
به طور خلاصه، ختم دادرسی به پایان تمامی فرآیندها و مراحل دادرسی و صدور حکم نهایی توسط قاضی اشاره دارد، در حالی که ختم رسیدگی به پایان تمامی جلسات رسیدگی و جمعآوری اطلاعات و شواهد مرتبط با پرونده اشاره دارد.
اعـلام ختـم دادرسـی
اعلام ختم دادرسی با مکتوب کردن این عبارت در پرونده محقق میشود، نه اینکه دادگاه به طرفین اعلام کند که میخواهد دادرسی را خاتمه دهد.
هرچند پس از مکتوب شدن عبارت «ختم دادرسی» در پرونده در صورت حضور طرفین، اعلام شفاهی آن منعی ندارد؛ اما جزء تکالیف دادگاه نیست.
نکتهای که در اینجا حایز اهمیت بوده، این است که لازم نیست ختم دادرسی در وقت مقرر و در جلسه رسمی باشد، بلکه دادگاه هر زمان پرونده را تکمیل تشخیص دهد، چه در وقت دادرسی، چه وقت نظارت یا وقت فوقالعاده، امکان اعلام ختم دادرسی و صدور رای را خواهد داشت.
به عنوان مثال پس از جلسه دادرسی دادگاه برای حصول استعلام ثبتی وقت نظارت تعیین کرده و پاسخ استعلام قبل از رسیدن وقت نظارت وصول شده است.
دادگاه در صورت آماده بودن پرونده برای صدور رای، ختم دادرسی را اعلام و مبادرت به صدور رای میکند.
آثـار ختـم دادرسـی
۱-انشای رای قاطع
پس از اعلام ، دادگاه در صورت امکان در همان جلسه انشای رای قاطع میکند. این رای شامل احکام قاطع دعوا است و شامل قرارهای اعدادی نظیر قرار تحقیق محلی نمیشود. بنابراین، صدور و اجرای قرارهای اعدادی قبل نیز ممکن است.
۲-عدم نیاز به جلسه اعلام حضوری رای
طبق قانون جدید، اعلام رای در حضور اصحاب دعوا تنها در صورتی ضروری است که دادگاه در جلسه دادرسی اقدام به اعلام ختم دادرسی کرده باشد. در صورتی که دادگاه در جلسه دادرسی اعلام نکند یا اصحاب دعوا حضور نداشته باشند، تعیین جلسه جداگانه جهت اعلام حضوری رای به اصحاب دعوا غیرضروری و غیرقانونی است. دادگاه پس از جلسه دادرسی و در مدت معین (تا یک هفته) مبادرت به صدور رای کرده و اصحاب دعوا را از طریق ابلاغ مطلع میکند. عدم صدور رای ظرف مدت یک هفته توسط قاضی، نقض قانون و تخلف انتظامی محسوب میشود.
۳-عدم استماع ادعای جدید یا دلیل جدید
یکی از آثار مهم ختم دادرسی، عدم پذیرش ادعا یا دلیل جدید پس از اعلام ختم دادرسی است. در فاصله میان اعلام ختم دادرسی و صدور رای، هیچگونه ادعا یا دلیل جدیدی پذیرفته نمیشود. تجویز ادعای جدید مستلزم رسیدگی به آن و در نتیجه از سرگیری یا بازگشایی دادرسی است که مغایر با مفهوم ختم دادرسی است.
این آثار به منظور حفظ انسجام و کارایی فرآیند دادرسی و تسریع در صدور رای نهایی از اهمیت بالایی برخوردارند.
مـهلت صـدور رای
مهلت صدور رای پس از ختم دادرسی مطابق ماده ۳۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری به شرح زیر است:
دادگاه پس از اعلام ، با استعانت از خداوند متعال و با تکیه بر شرف و وجدان، با توجه به محتویات پرونده و ادله موجود، در همان جلسه و در صورت عدم امکان، در اولین فرصت و حداکثر ظرف مدت یک هفته به انشای رای اقدام میکند. رای صادره باید مستدل، موجه و مستند به مواد قانونی و اصولی باشد که بر اساس آن صادر شده است. تخلف از صدور رای در مهلت مقرر، موجب محکومیت انتظامی تا درجه چهار خواهد بود.
بنابراین، مهلت قانونی برای صدور رای پس از ختم دادرسی، در صورت امکان در همان جلسه و یا حداکثر یک هفته بعد از پایان دادرسی است. منظور از «رای» در این ماده، احکام قاطع دعوا است و شامل قرارهای اعدادی نظیر قرار تحقیق محلی نمی شود.
مطابق ماده ۳۷۸، رای دادگاه (دادنامه) باید حداکثر ظرف مدت سه روز از تاریخ انشاء پاکنویس یا تایپ شود. با توجه به ماده ۳۷۴، اعلام رای در حضور اصحاب دعوا تنها در صورتی ضروری است که دادگاه در جلسه دادرسی اقدام به اعلام ختم دادرسی کرده باشد. اگر دادگاه در جلسه دادرسی اعلام نکند یا اصحاب دعوا در آن جلسه حضور نداشته باشند، تعیین جلسه جهت اعلام حضوری رای به اصحاب دعوا غیرضروری و غیرقانونی است. دادگاه مکلف است ظرف یک هفته از تاریخ ختم دادرسی، رای را صادر و از طریق ابلاغ به اصحاب دعوا اطلاع دهد.
طبق قانون، قاضی دادگاه پس از پایان دادرسی مکلف است ختم دادرسی را اعلام و در پرونده قید کند. در غیر این صورت، طبق ماده ۳۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری، مرتکب تخلف انتظامی شده و ناقض قانون شناخته میشود و به موجب نظامات قضایی به مجازات درجه چهار محکوم خواهد شد.
بنابراین، رای صادره باید در مدت زمان قانونی ابلاغ به طرفین دعوا اطلاع داده شود و در صورتی که رای صادره قابل اعتراض باشد، طرفین میتوانند نسبت به آن اعتراض کنند. با اعلام و در فاصله میان اعلام و صدور رای، ادعا یا دلیل جدیدی در مورد موضوع پرونده از سوی دادگاه قابل استماع نیست، زیرا استماع ادعای جدید مستلزم رسیدگی مجدد و از سرگیری دادرسی است که با مفهوم ختم دادرسی مغایرت دارد.
در صورتی که متهم پرونده در بازداشت باشد، وضعیت او پس از صدور رای بستگی به اعلام مجرمیت یا برائت او از سوی دادگاه دارد. در صورت برائت، متهم آزاد میشود و در صورت مجرم شناخته شدن، به زندان منتقل میشود.
مطابق ماده ۳۷۶ آیین دادرسی کیفری، هرگاه رای بر برائت، منع یا موقوفی تعقیب یا تعلیق اجرای مجازات صادر شود و متهم در بازداشت باشد، بلافاصله به دستور دادگاه آزاد میشود. همچنین، طبق ماده ۳۷۷ همین قانون، هرگاه متهم با صدور قرار تأمین در بازداشت باشد و به موجب حکم غیرقطعی به حبس، شلاق تعزیری یا جزای نقدی محکوم شود، مقام قضائی که پرونده تحت نظر اوست باید با احتساب ایام بازداشت قبلی، مراتب را به زندان اعلام کند تا محکوم بیش از میزان محکومیت در زندان نماند.
نتیجـه گیـری
ختم دادرسی مقطعی از دادرسی است. این مقطع از دادرسی طبق ماده ۲۹۵ موقعی محقق میشود که دادگاه تمامی رسیدگی ها و اقدامات خود را انجام داده و برای صدور رای قاطع آمادگی داشته باشد.در نتیجه دادرسی در صورتی ختم (تمام) می شود که صدور رای قاطع، نه تنها مستلزم هیچ گونه رسیدگی یا اقدام دیگری نیست؛ بلکه نتایج اقدامات و رسیدگی های قبلی دادگاه نیز مشخص شده و در پرونده موجود است. حقیقت دادگاه پس از اقامه دعوا، جهت صدور رای قاطع، علی القاعده مذاکرات طرفین را تا آن جا که لازم می بیند ادامه می دهد و در این جهت جلسه ی دادرسی را هر چند بار که لازم باشد با ذکر جهت تجدید می نماید، تا تمامی ادعاها و ادله ای که اصحاب دعوا ارایه می دهند رسیدگی نماید.
ADL724.COM
DAD724.COM
VAKIL724.COM
در همین راستا چنانچه لازم باشد قرارهایی از قبیل قرار کارشناسی، تحقیق محلی، معاینه محلی و … را صادر و اجرا می نماید؛ شهود را استماع و پرونده ها، اسناد و اطلاعاتی را که لازم است از مراجع ذیصلاح مطالبه کرده و هرگونه تحقیق و اقدامی را که برای کشف حکم لازم بداند، در محدوده مقررات انجام می دهد. یکی از آثار عدم استماع ادعای جدید یا دلیل جدید می باشد و در فاصله میان اعلام و صدور رای هیچگونه ادعا یا دلیل جدیدی قابل پذیرش نیست زیرا تجویز ادعای جدید مستلزم رسیدگی به آن و در نتیجه از سرگیری یا بازگشایی دادرسی است که مغایر با ختم دادرسی می باشد.
مطابق ماده ۲۹۵ ق.آ.د.م. و ۳۶۲ همین قانون که اشاره دارد ادعای جدید در مرحله تجدیدنظر مسموع نخواهد بود به طریق اولی تر نشان از این است که بعد از اعلام ختم دادرسی ادعای جدید از هیچ یک از طرفین دعوا پذیرفته نیست؛زیرا دادگاه بر اساس اصل تناظر به دفاعیات و دلایل طرفین توجه نموده و بر اساس آنها تصمیم به صدور رای نموده لکن ادعای جدید مستلزم بازگشایی مجدد پرونده و رسیدگی به آن است.